Dava Şartları ve İlk İtirazlar (HMK m.114–116): Ön İnceleme Kontrol Listesi 2026

Kısa cevap: Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.114–115 uyarınca dava şartları (görev, kesin yetki, zorunlu arabuluculuk, hukuki yarar, derdestlik, kesin hüküm vb.) kamu düzenindendir ve yargılamanın her aşamasında hâkim tarafından resen gözetilir. Buna karşılık ilk itirazlar (HMK m.116: kesin olmayan yetki itirazı ve tahkim itirazı) yalnızca cevap dilekçesinde ileri sürülebilir; süresinde cevap dilekçesi verilmezse ilk itiraz hakkı kesin olarak düşer.

Bir hukuk davasında esasa girmeden önce davanın usulden kazanılmasını veya usulden reddini belirleyen en kritik filtre, HMK m.114 dava şartları ile HMK m.116 ilk itirazlar ayrımıdır. Davalı vekili için cevap dilekçesinde ilk itirazı unutmak yetki itirazı hakkını tamamen kaybettirirken; davacı vekili için dava şartı arabuluculuğu veya görev sınırını atlamak davanın usulden reddine ve vekâlet ücreti yüküne yol açar. Bu rehber, Ekim 2026 itibarıyla ön inceleme aşamasındaki tüm usuli savunma ve kontrol adımlarını tek tabloda toplar.

Dava Şartları (HMK m.114) ile İlk İtirazlar (HMK m.116) Karşılaştırma Tablosu

İki usuli kurum arasındaki temel rejim farkları aşağıda özetlenmiştir:

Ön inceleme duruşmasına hazırlık adımları için ön inceleme duruşması hazırlık kontrol listesi ve cevap dilekçesi nasıl hazırlanır (HMK m.129) rehberlerimize de bakabilirsiniz.

HMK m.114 Kapsamındaki 10 Temel Dava Şartı Kontrol Listesi

Hem dava açarken hem de karşı tarafın davasını incelerken şu 10 dava şartı sırasıyla denetlenmelidir:

1. Türk Mahkemelerinin Yargı Hakkı ve Yargı Yolu (m.114/1-a, b): Uyuşmazlık adli yargının mı yoksa idari yargının mı görev alanında?
2. Mahkemenin Görevi (m.114/1-c): Asliye Hukuk, Sulh Hukuk, Asliye Ticaret, İş veya Tüketici Mahkemesi ayrımı doğru yapıldı mı? (Görevli ve yetkili mahkeme belirleme rehberi).
3. Kesin Yetki Kuralı (m.114/1-ç): Taşınmazın aynından doğan davalarda (HMK m.12) veya tüketici/sigorta/miras hukukundaki kesin yetki hallerinde dava doğru yer mahkemesinde mi açıldı?
4. Taraf ve Dava Ehliyeti ile Kanuni Temsil (m.114/1-d): Gerçek veya tüzel kişinin taraf ehliyeti tam mı; şirketi temsil eden kişilerin yetkisi devam ediyor mu?
5. Geçerli Vekâletname (m.114/1-f): Vekâletnamede özel yetki gerektiren bir işlem (HMK m.74) var mı? (Vekâletnamede özel yetki gerektiren haller).
6. Gider Avansı ve Teminat (m.114/1-g, ğ): HMK gider avansı tarifesine göre avans tam yatırıldı mı; eksikse verilen 2 haftalık kesin sürede tamamlandı mı?
7. Hukuki Yarar (m.114/1-h): Eda davası açılabilecek yerde salt tespit davası açılmış mı; kısmi/belirsiz alacak şartları mevcut mu?
8. Derdestlik (m.114/1-ı): Aynı taraflar arasında, aynı dava sebebine dayanan ve aynı dava konusuna ilişkin daha önce açılmış ve hâlen görülmekte olan bir dava var mı?
9. Kesin Hüküm (m.114/1-i): Aynı uyuşmazlık daha önce kesin hükme (veya ilam niteliğindeki arabuluculuk anlaşma tutanağına) bağlanmış mı?
10. Özel Kanunlardaki Dava Şartları — Zorunlu Arabuluculuk (m.114/2): İş, ticaret, tüketici, kira, ortaklığın giderilmesi ve kat mülkiyeti uyuşmazlıklarında zorunlu arabuluculuk anlaşmama son tutanağı dava dilekçesine eklendi mi? (Zorunlu arabuluculuk 2026 kapsam kontrol listesi).

İlk İtirazlarda (Yetki ve Tahkim) En Sık Yapılan Usul Hatası Nedir?

Kesin olmayan yetki itirazında HMK m.19/2 çok katı bir şekil şartı öngörür: "Yetki itirazında bulunan taraf, yetkili mahkemeyi; birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiği mahkemeyi bildirir. Aksi takdirde yetki itirazı dikkate alınmaz."

Dolayısıyla cevap dilekçesinde yalnızca "Mahkemeniz yetkisizdir, yetki itirazında bulunuyoruz" yazmak yetki itirazının reddine neden olur. Mutlaka "Yetkili mahkeme İstanbul Anadolu Nöbetçi Asliye Ticaret Mahkemesidir" şeklinde somut yer mahkemesi açıkça gösterilmelidir.

Kopyalanabilir Dava Şartları ve İlk İtiraz Denetimi Komutu (Prompt)

Dosya Bilgileri:
- Davanın Açıldığı Mahkeme ve Dava Türü: [...]
- Tarafların Yerleşim Yeri ve Sözleşmenin İfa Yeri / Yetki Şartı: [...]
- Zorunlu Arabuluculuk Son Tutanağı Durumu: [...]
- Dava Dilekçesinin Tebliğ Tarihi ve Cevap Süresi: [...]
- Olay Özeti ve Talep Sonucu: [...]

Görev:
1. HMK m.114 (dava şartları) ve HMK m.116 (ilk itirazlar) açısından karşı tarafın dava dilekçesindeki tüm usuli eksiklikleri (görev, kesin/kesin olmayan yetki, zorunlu arabuluculuk, hukuki yarar, derdestlik) denetle.
2. HMK m.19/2 uyarınca yetkili mahkemeyi açıkça gösteren İlk İtirazlar ve Dava Şartı İtirazları bölümünü içeren HMK m.129 uyumlu Cevap Dilekçesi taslağını UYAP UDF formatında oluştur.

Karşı tarafın dava dilekçesini PDF veya UDF olarak yükleyip usuli açıkları taramak için SmartHukuk avukat çalışma alanını veya emsal karar arama motorunu kullanabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Cevap dilekçesi verme süresi kaçırılırsa görev veya zorunlu arabuluculuk itirazı yapılabilir mi?

Evet. Görev ve zorunlu arabuluculuk HMK m.114 kapsamında dava şartı olduğundan cevap dilekçesi süresi kaçırılmış olsa bile yargılamanın her aşamasında ileri sürülebilir ve hâkim tarafından resen gözetilir. Ancak kesin olmayan yetki itirazı ve tahkim itirazı ilk itiraz olduğundan cevap süresi kaçırılırsa bir daha ileri sürülemez.

Giderilebilir dava şartı eksikliğinde mahkeme davayı hemen reddeder mi?

Hayır. HMK m.115/2 uyarınca dava şartı noksanlığı giderilmesi mümkün bir eksiklikse (örneğin eksik gider avansı, vekâletname sunulmaması veya arabuluculuk tutanağının mevcut olup dilekçeye eklenmemiş olması), hâkim eksikliğin tamamlanması için kesin süre verir; bu sürede tamamlanmazsa davayı dava şartı yokluğundan usulden reddeder.

Zamanaşımı bir dava şartı mıdır yoksa ilk itiraz mıdır?

Zamanaşımı ne dava şartıdır ne de HMK m.116 anlamında ilk itirazdır; maddi hukuka ilişkin bir def'idir. Hâkim tarafından resen gözetilmez; davalı tarafından cevap dilekçesinde (veya ıslaha karşı süresi içinde) ileri sürülmelidir.

Tahkim ilk itirazı kabul edilirse mahkeme nasıl bir karar verir?

Davalı süresi içinde cevap dilekçesinde geçerli bir tahkim sözleşmesine dayanarak tahkim ilk itirazında bulunur ve mahkeme tahkim şartını geçerli görürse, HMK m.117 ve m.413 uyarınca davanın usulden reddine karar verir.

Resmî Kaynaklar

• 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.114-117 (mevzuat.gov.tr)
• 6325 Sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu (mevzuat.gov.tr)
• Yargıtay Karar Arama (yargitay.gov.tr)

Son kaynak kontrolü: 31 Ekim 2026. Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut uyuşmazlığınız için avukatınıza danışın.