Ön İnceleme Duruşmasına Hazırlık: HMK 137–142 Kontrol Listesi

Kısa cevap: Ön inceleme, dilekçeler aşaması tamamlandıktan sonra yapılan ve tahkikatın çerçevesini belirleyen zorunlu aşamadır. Mahkeme dava şartları ile ilk itirazları inceler, anlaşılan ve anlaşılamayan hususları tespit eder, tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder. Bu aşama kapandıktan sonra iddia ve savunma kural olarak genişletilemez; bu nedenle hazırlık duruşmadan önce tamamlanmalıdır.

Bu kontrol listesi yazılı yargılama usulüne tabi hukuk davalarında ön inceleme duruşmasına hazırlık içindir. Basit yargılama usulü, aile ve iş davalarındaki özel düzenlemeler ile arabuluculuk dava şartı bulunan uyuşmazlıklar ayrıca değerlendirilmelidir.

Ön inceleme neyi kapsar?

HMK 137, ön incelemenin kapsamını sayar: dava şartları ve ilk itirazların incelenmesi, uyuşmazlık konularının tam olarak belirlenmesi, hazırlık işlemleri ile tarafların delillerini sunması ve delillerin toplanması için gereken işlemlerin yapılması, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri davalarda sulhe veya arabuluculuğa teşvik edilmesi.

Aynı maddenin ikinci fıkrası kritik bir sınır çizer: ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez ve tahkikat için duruşma günü verilemez. Bu yüzden ön inceleme, "usulen geçilen bir duruşma" değil dosyanın çerçevesinin çizildiği aşamadır.

Aşama tablosu: hangi işlem hangi aşamada yapılır?

İşlem	Dilekçeler aşaması	Ön inceleme	Tahkikat
İddia ve savunmayı serbestçe belirlemek	Evet	Kural olarak hayır	Hayır
İddia veya savunmayı genişletmek	Evet	Yalnız karşı tarafın açık muvafakati veya karşı tarafın mazeretsiz yokluğu hâlinde (HMK 141)	Kural olarak hayır; ıslah saklı
İlk itirazları ileri sürmek	Cevap dilekçesinde	İncelenir ve karara bağlanır	Hayır
Dava şartlarının incelenmesi	Re'sen	Öncelikle incelenir (HMK 138, 140)	Her aşamada gözetilir
Delil gösterme	Dilekçelerde	Gösterilen delillerin sunulması için kesin süre (HMK 140/5)	Toplanan delillerin değerlendirilmesi
Sulhe ve arabuluculuğa teşvik	—	Evet (HMK 137, 140, 142)	Taraf iradesiyle mümkün
Uyuşmazlık konularının tespiti	—	Evet, tutanağa geçirilir	Tutanak esas alınır

Duruşmadan önce yapılacak dokuz kontrol

1. Dilekçeler aşamasının kapandığını doğrulayın. Dava, cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçelerinin tebliğ tarihlerini ve sürelerin dolduğunu kontrol edin.
2. Dava şartlarını kendi aleyhinize de tarayın. Görev, yetki, hukuki yarar, taraf ehliyeti, dava ehliyeti, arabuluculuk dava şartı, teminat ve gider avansı.
3. İlk itirazları listeleyin. Cevap dilekçesinde ileri sürülmemiş bir ilk itirazın ön incelemede ilk kez ileri sürülmesi kural olarak mümkün değildir.
4. Uyuşmazlık konularını kendiniz yazın. Hakimin tespit edeceği "anlaşılan ve anlaşılamayan hususlar" listesini önceden hazırlayın; tutanağa geçirilecek metni siz teklif edin.
5. Delil listesini belge belge eşleştirin. Dilekçelerde gösterdiğiniz her delilin dosyada fiilen bulunup bulunmadığını tek tek işaretleyin.
6. Tanık listesini adres ve isnat edilen vakıayla hazırlayın. Hangi tanığın hangi vakıayı ispat için dinletileceğini yazın.
7. Bilirkişi ve keşif ihtiyacını gerekçelendirin. Hangi teknik sorunun uzmanlık gerektirdiğini somut olarak yazın.
8. Sulh senaryosunu sayısal olarak hazırlayın. Müvekkilinizle alt sınır, taksit ve vazgeçilecek kalemleri duruşmadan önce konuşun.
9. Katılım ve vekâlet durumunu netleştirin. Mazeret gerekiyorsa duruşmadan önce sunun; ön inceleme duruşmasına mazeretsiz katılmamanın sonuçları ağırdır.

En pahalı risk: iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağı

HMK 141 uyarınca dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ön inceleme aşamasında iddia veya savunma ancak karşı tarafın açık muvafakati ile genişletilebilir yahut değiştirilebilir. Ön inceleme duruşmasına taraflardan biri mazeretsiz gelmezse, gelen taraf onun muvafakati aranmaksızın iddiasını veya savunmasını genişletebilir ya da değiştirebilir.

Ön inceleme aşaması tamamlandıktan sonra ise kural olarak genişletme ve değiştirme yapılamaz; ıslah ve karşı tarafın açık muvafakati hâlleri saklıdır.

Bunun pratik sonucu şudur: ön inceleme duruşmasına eksik hazırlanmak, dosyanın esasını kalıcı olarak sınırlar. Talep sonucunu, vakıa anlatımını ve hukuki nitelendirmeyi bu duruşmadan önce tamamlamak gerekir.

Tutanak, tahkikatın çerçevesini belirler

HMK 140 uyarınca hakim, dava şartları ve ilk itirazlar hakkında karar verebilmek için gerektiğinde tarafları dinler; ardından tarafların iddia ve savunmaları çerçevesinde anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususları ayrı ayrı tespit eder. Uyuşmazlık konuları tespit edildikten sonra taraflar sulhe teşvik edilir; hakim başarı ihtimali görürse bu amaçla bir kez yeni duruşma günü verebilir.

Duruşma sonunda tarafların sulh veya arabuluculuk sonucuna varıp varmadıkları, varmadılarsa hangi hususlarda anlaşamadıkları tutanağa geçirilir ve hazır bulunan taraflarca imzalanır. Tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür.

Bu nedenle tutanak, imzalanmadan önce satır satır okunmalıdır. Eksik veya hatalı yazılmış bir uyuşmazlık tespiti, tahkikat boyunca ispat yükünü yanlış tarafa yükleyebilir.

Delil sunumu için verilen kesin süre

HMK 140/5, tarafların dilekçelerinde gösterdikleri ancak henüz sunmadıkları belgeleri mahkemeye sunmaları, başka yerden getirilecek belgelerin getirtilebilmesi için gereken açıklamayı yapmaları bakımından iki haftalık kesin süre öngörür. Bu süre kesin olduğu için uzatılmasına güvenmek yerine, belgeleri duruşmaya hazır getirmek daha güvenlidir.

Başka kurumdan celbi gerekecek belgeler varsa (banka kayıtları, SGK hizmet dökümü, tapu ve trafik kayıtları, kamu kurumu yazışmaları) hangi kurumdan hangi kaydın istendiğini duruşmada tek tek dikte ettirin.

Ön inceleme duruşmasına katılmamanın sonuçları

Ön inceleme duruşmasına mazeretsiz katılmama üç ayrı risk üretir:

• Gelen taraf, gelmeyenin muvafakati aranmaksızın iddia veya savunmasını genişletebilir ya da değiştirebilir (HMK 141).
• Uyuşmazlık konuları ve tutanak, sizin katkınız olmadan şekillenir ve tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür.
• Sulh görüşmesinde müvekkilin lehine olabilecek çözüm imkânı değerlendirilmemiş olur.

Mazeret dilekçesi sunulacaksa gerekçenin belgelendirilmesi ve duruşmadan önce dosyaya girmesi gerekir.

Hazırlığı dosya üzerinde yürütün

Ön inceleme hazırlığı, dağınık notlarla değil tek bir dosya görünümüyle yapılır: tebliğ tarihleri, dava şartı kontrolleri, delil listesi, tanık–vakıa eşlemesi ve sulh sınırları aynı yerde durmalıdır.

SmartHukuk çalışma alanı bunu dosya bazında tutmak için tasarlandı. Dosyaya bağlı belgeleri, tarihleri ve sıradaki işleri aynı ekranda takip edebilir; emsal karar aramasıyla benzer uyuşmazlıklarda uyuşmazlık tespiti ve ıslah tartışmalarına ilişkin kararları kaynaklı biçimde tarayabilir; ön inceleme öncesi beyan dilekçesi taslağını UDF, Word veya PDF olarak alabilirsiniz. Taslak son kararı vermez; usul kontrolü hukukçuda kalır.

Sıkça Sorulan Sorular

Ön inceleme duruşması zorunlu mu?

Evet. HMK 137/2 uyarınca ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez ve tahkikat için duruşma günü verilemez. Dava şartları ve ilk itirazlar hakkında dosya üzerinden karar verilebilse de ön inceleme aşamasının atlanması mümkün değildir.

Ön inceleme duruşmasında iddia genişletilebilir mi?

Yalnız karşı tarafın açık muvafakati ile. HMK 141'e göre ayrıca ön inceleme duruşmasına taraflardan biri mazeretsiz gelmezse, gelen taraf onun muvafakati aranmaksızın iddia veya savunmasını genişletebilir yahut değiştirebilir.

Ön inceleme tamamlandıktan sonra ne yapılabilir?

Kural olarak iddia ve savunma genişletilemez veya değiştirilemez. Islah ve karşı tarafın açık muvafakati hâlleri saklıdır. Bu nedenle talep sonucu ve vakıa anlatımı bu aşamadan önce tamamlanmalıdır.

Ön inceleme duruşmasına katılmazsam ne olur?

Gelen taraf muvafakat aranmaksızın iddia veya savunmasını genişletebilir; uyuşmazlık tespiti ve tutanak sizin katkınız olmadan oluşur ve tahkikat bu tutanağa göre yürür. Mazeret varsa belgelendirilerek duruşmadan önce sunulmalıdır.

Delilleri ön inceleme duruşmasında sunmak zorunlu mu?

Dilekçelerde gösterilen ancak sunulmayan belgeler için HMK 140/5 uyarınca iki haftalık kesin süre verilir. Süre kesin olduğundan belgeleri duruşmaya hazır getirmek veya celbi gereken kayıtları duruşmada tek tek belirtmek gerekir.

Ön inceleme tutanağı neden bu kadar önemli?

Tahkikat, ön inceleme duruşması sonunda düzenlenen tutanak esas alınarak yürütülür. Uyuşmazlık konularının eksik veya hatalı tespiti, ispat yükünün ve toplanacak delillerin yanlış belirlenmesine yol açar.

Sulhe teşvik için ayrı duruşma günü verilir mi?

HMK 140 uyarınca hakim, sulh konusunda başarı ihtimali görürse bu amaçla bir kez yeni duruşma günü verebilir. Bu imkân, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri davalar bakımından geçerlidir.

Resmî Kaynaklar

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, HMK 137–142
• UYAP Avukat Portal
• Yargıtay Karar Arama

Son kaynak kontrolü: 26 Temmuz 2026. Bu kontrol listesi yazılı yargılama usulündeki genel çerçeveyi açıklar; basit yargılama usulü, özel kanunlardaki düzenlemeler ve somut dosyanın nitelikleri ayrıca incelenmelidir.