Adli Yardım Talebi ve Harç Muafiyeti

Kısa cevap: Adli yardım, yargılama giderlerini karşılayamayan ve davasında haklı görünen kişilere HMK m.334 ile tanınan bir haktır; harçtan geçici muafiyet, avukat teminini ve giderlerin devlet tarafından avans ödenmesini kapsar (HMK m.335). Talep, dava dilekçesiyle birlikte veya dava sırasında mali durumu gösteren belgelerle HMK m.336 uyarınca yapılır.

Adli yardım, yargılama giderlerini karşılayacak mali gücü olmayan ancak davasında haklı görünen kişilerin adalete erişimini güvence altına alan bir kurumdur. Düzenleme 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 334 ila 340. maddeleri arasında yer alır ve hem dava açan hem davalı taraf, hem de icra takibi yapan kişi için uygulanabilir.

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık değildir. Adli yardım talebinin kabul edilip edilmeyeceği, başvuranın somut mali durumuna ve davanın haklılık görünümüne göre mahkemece değerlendirilir.

Adli yardımdan kimler yararlanabilir?

HMK m.334 uyarınca kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin, gereken yargılama veya takip giderlerini kısmen ya da tamamen ödeme gücünden yoksun olan kişiler adli yardımdan yararlanabilir. Bu imkân yalnız davacıya değil davalıya, geçici hukuki koruma talep edene ve icra takibi yapana da tanınmıştır. İkinci koşul, talebin açıkça dayanaktan yoksun olmamasıdır; yani başvuranın davasında veya savunmasında en azından makul bir haklılık görünümü bulunmalıdır. Kamuya yararlı dernek ve vakıflar da, iddia veya savunmalarında haklı göründükleri ve mali açıdan zor duruma düşmeden gerekli giderleri karşılayamayacak durumda oldukları takdirde adli yardımdan yararlanabilir. Yabancı gerçek veya tüzel kişilerin adli yardımdan yararlanması ise ayrıca karşılıklılık şartına bağlıdır; yani başvuranın ülkesinde Türk vatandaşlarına da benzer bir yardımın tanınması gerekir.

Adli yardımın kapsamı nedir?

HMK m.335 adli yardım kararının sağladığı avantajları sayar. Karar, yapılacak tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici olarak muafiyet sağlar; başvuran, dava veya icra takibi sırasında ortaya çıkan harç, tebligat ve bilirkişi ücreti gibi giderleri o an için ödemek zorunda kalmaz. Ayrıca yargılama ve takip giderleri için teminat gösterme yükümlülüğünden de muafiyet tanınır. Dava ve icra takibi sırasında yapılması gereken tüm giderler, adli yardım kararı süresince Devlet tarafından avans olarak karşılanır. Davanın avukatla takip edilmesi gerekiyorsa, ücreti sonradan ödenmek üzere bir avukat temini de adli yardımın kapsamındadır; bu avukat baro tarafından görevlendirilir. Önemli bir nokta, adli yardımın davayı kaybetme riskini ortadan kaldırmamasıdır: dava kaybedilirse karşı tarafın yargılama giderlerinden ve vekalet ücretinden sorumluluk devam eder, adli yardım yalnızca başvuranın kendi ödeme yükümlülüğünü geçici olarak erteler.

Adli yardım talebi nasıl ve ne zaman yapılır?

Adli yardım talebi HMK m.336 uyarınca dava ile birlikte veya dava sırasında bir dilekçeyle yapılır; icra takibinde de takip talebiyle birlikte veya takip sırasında istenebilir. Dilekçede talebin dayanağı açıkça belirtilmeli ve başvuranın yargılama giderlerini karşılayabilecek durumda olmadığını gösteren mali durum belgeleri mahkemeye sunulmalıdır. Uygulamada genellikle muhtarlıktan alınan fakirlik belgesi, gelir durumunu gösteren belgeler veya vergi kaydına ilişkin yazılar bu amaçla kullanılır. Talebin dava dilekçesiyle birlikte sunulması, harç ve giderlerin dava açılırken ödenmesini geciktirdiğinden pratik açıdan önemlidir; dava açıldıktan sonra da talep edilebilir ancak bu durumda o ana kadar yapılmış işlemler için muafiyet geriye dönük uygulanmaz. Dava açmadan önce olası harç yükünü görmek isteyenler dava harcı hesaplama aracını kullanarak adli yardıma ihtiyaç olup olmadığını değerlendirebilir.

Adli yardım talebi nasıl incelenir?

HMK m.337 uyarınca mahkeme, adli yardım talebini duruşma yapmadan da karara bağlayabilir; ancak taraflardan biri isterse inceleme duruşmalı yapılır. Mahkeme, sunulan mali durum belgelerini ve davanın haklılık görünümünü değerlendirerek talebi kabul veya reddeder. Talep reddedilirse başvuran, genel kanun yolları çerçevesinde bu karara itiraz edebilir. Kabul kararı verilmesi davanın esasının kazanılacağı anlamına gelmez; yalnızca yargılama sürecindeki mali yükün geçici olarak ertelenmesini sağlar. İnceleme sırasında mahkeme, gerek görürse başvurandan ek belge veya açıklama isteyebilir; eksik veya tutarsız beyanlar talebin reddine yol açabilir. Bu nedenle mali durumu gösteren belgelerin güncel ve dosyayla tutarlı olması, sürecin hızlı ilerlemesi açısından önemlidir. İncelemede iki koşul birlikte aranır: başvuranın yargılama giderlerini karşılayamayacak durumda olması ve davasının haklılık görünümü taşıması. Bunlardan yalnız biri sağlanırsa talep reddedilir; mali yetersizlik tek başına yeterli olmadığı gibi, davanın haklı görünmesi de tek başına yeterli değildir.

Adli yardım kararı ne zaman kaldırılır?

HMK m.338 uyarınca adli yardım kararı iki durumda kaldırılabilir: adli yardımdan yararlanan kişinin mali durumu hakkında kasten veya ağır ihmalle gerçeğe aykırı bilgi verdiğinin sonradan anlaşılması, ya da başvuranın mali durumunun zaman içinde iyileşerek yargılama giderlerini karşılayabilecek hâle gelmesi. Karar kaldırıldığında, o ana kadar Devlet tarafından avans olarak ödenmiş giderler ile ertelenmiş harç ve masraflar ilgiliden geri istenebilir. Kasten yanlış bilgi verilmesi hâlinde bu durum ayrıca başka hukuki sonuçlar da doğurabilir. Adli yardım kararının kaldırılması davanın kendisini etkilemez; yalnızca giderlerin ödenmesine ilişkin geçici muafiyeti sona erdirir. Bu nedenle başvuru sırasında sunulan bilgilerin doğruluğu, sürecin sonraki aşamalarında sorun yaşanmaması için önemlidir.

Harç muafiyeti dava harcını tamamen mi kaldırır?

Hayır, adli yardım kararı harcı silmez; HMK m.335 uyarınca yalnızca geçici bir muafiyet sağlar ve giderlerin o an ödenmesini erteler. Dava sonunda haksız çıkan taraf, adli yardımdan yararlanmış olsa bile kural olarak yargılama giderlerinden ve karşı tarafın vekalet ücretinden sorumlu tutulabilir; adli yardım yalnızca yargılama sırasındaki nakit akışını kolaylaştırır. 492 sayılı Harçlar Kanunu'nda ayrıca bazı dava türleri için doğrudan harçtan istisna öngörülmüş olabilir; bu, adli yardımdan bağımsız, kanunda sayılan özel bir muafiyet türüdür ve her dava için otomatik uygulanmaz. Harç ve yargılama giderlerinin güncel tutarları dönemsel olarak değiştiğinden, başvuru öncesinde resmî tarife kaynaklarından teyit edilmesi önerilir; adli yardımın avantajlarını ve harç yükünü karşılaştırmak için dava harcı ve yargılama gideri rehberi de yol gösterici olabilir.

Sık Sorulan Sorular

Adli yardım talebi için hangi belgeler gerekir?

Mahkemeye sunulacak temel belge, başvuranın yargılama giderlerini karşılayamayacak durumda olduğunu gösteren mali durum belgesidir; uygulamada muhtarlıktan alınan fakirlik belgesi sık kullanılır. Bunun yanında gelir durumunu, varsa sosyal yardım kaydını veya işsizlik durumunu gösteren belgeler de eklenebilir. Talep dilekçesinde davanın veya savunmanın dayanağı kısaca açıklanmalı, adli yardımın hangi giderler için istendiği belirtilmelidir. Dilekçe hazırlığında dilekçe oluşturma aracını kullanmak, HMK m.336'daki unsurları eksiksiz karşılamaya yardımcı olabilir. Eksik belge, mahkemenin ek süre vermesine veya talebin reddine yol açabilir.

Adli yardım avukat tutma zorunluluğunu da kaldırır mı?

Hayır, adli yardım avukatla temsili zorunlu hâle getirmez; davasını kendisi takip etmek isteyen kişi bunu yapabilir. Ancak HMK m.335 uyarınca, davanın avukatla takip edilmesi gerekli görülüyorsa veya başvuran avukatla takip etmek istiyorsa, ücreti sonradan ödenmek üzere bir avukat temini de adli yardımın kapsamındadır. Bu avukat ilgili baro tarafından görevlendirilir ve başvuran o an için avukatlık ücretini ödemek zorunda kalmaz. Davanın sonucuna göre bu ücretin kimin tarafından karşılanacağı ayrıca belirlenir.

Adli yardım icra takibinde de istenebilir mi?

Evet. HMK m.334, adli yardımın yalnızca dava açan veya davalı olan kişilere değil, icra takibi yapan alacaklıya da tanındığını açıkça belirtir. Ödeme gücünden yoksun bir alacaklı, icra takip giderlerini karşılayamıyorsa icra mahkemesinden veya takibin yapıldığı yer mahkemesinden adli yardım talep edebilir. Kabul edilirse takip giderleri geçici olarak ertelenir ve Devlet tarafından avans olarak karşılanabilir. Bu imkân, özellikle küçük alacaklar için icra yoluna başvurmak isteyen ancak masraf çıkaramayan kişiler için önemlidir.

Adli yardım talebi reddedilirse ne yapılabilir?

Adli yardım talebinin reddi, davanın veya icra takibinin açılmasını engellemez; başvuran harç ve giderleri normal şekilde ödeyerek işlemine devam edebilir. Ret kararına karşı genel kanun yolları çerçevesinde itiraz edilebilir; itirazda mali durumu daha güçlü şekilde gösteren ek belgeler sunulması sonucu değiştirebilir. Şartlarda sonradan bir değişiklik olursa, örneğin mali durum daha da kötüleşirse, yeni bir adli yardım talebinde bulunmak mümkündür. Başvurunun tekrar reddedilmemesi için ilk talepte eksik kalan noktaların giderilmesi önerilir.

Kaynaklar ve Editöryal Kontrol

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu
• 492 sayılı Harçlar Kanunu

Son kaynak kontrolü: 16 Ağustos 2026. Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır; adli yardım başvurusunun sonucu mahkemenin somut değerlendirmesine bağlıdır.